Door de hulp van de Eeuwige Ene

In de tijd van Herodes en de Romeinse aanwezigheid in het koninkrijk Judea waren er zowel lokale Joodse gerechten als invloeden uit de Romeinse en Griekse keuken. Belangrijke ingrediënten waren: gerst barley, tarwe, olijven, vijgen, dadels, linzen, bonen, granaatappels, druiven, honing en wilde kruiden zoals brandnetel. Vlees en vis kwamen minder vaak voor behalve bij feesten, brood was de basisvoeding, en veel gerechten waren eenvoudig maar voedzaam.

Broden en Granen

Pita d’machavat (פִּיתָּא דְּמַחֲבַת – Herodiaans panbrood) ¹

• 250 g gerst- of tarwemeel
• 150 ml water
• 1 el olijfolie
• snufje zout

Bereiding:

1. Meng meel, water, olie en zout tot een stevig deeg.
2. Kneed kort en verdeel in kleine platte koeken.
3. Bak in een droge pan of op een hete (pizza-) steen tot beide kanten gaar zijn (ongeveer 2–3 minuten per kant).

Deiset se’orim (דייסת שעורים – gerstepap) ²

Ingrediënten (voor 2–3 personen):

• 150 g gepelde gerst (parelgerst kan ook)
• 500 ml water
• 1–2 el honing
• 3–4 gedroogde vijgen óf dadels, fijngehakt
• Optioneel: een snuf kaneel of gemalen komijn (Romeinse invloed)

Bereiding:

1. Spoel de gerst en kook in een pan met het water. Breng aan de kook en laat daarna op laag vuur pruttelen tot de korrels zacht zijn (ongeveer 30–40 minuten). Roer af en toe en voeg zo nodig wat extra water toe.
2. Als de pap de gewenste dikte heeft bereikt, roer de honing en de gehakte vijgen/dadels erdoor.
3. Serveer warm, eventueel met een scheutje olijfolie bovenop (typisch Romeins) of wat extra honing.

Dit gerecht was een veelgebruikt ontbijt of avondmaal, voedzaam, eenvoudig en zoet.

Pita b’shimsh’min (פִּיתָּא בְּשִׁמְשְׁמִין – broodkoek met olijfolie en sesam) ³

Ingrediënten (voor 6 kleine broodjes):

• 250 g tarwemeel (of half tarwe, half gerst)
• 150 ml lauw water
• 2 el olijfolie (plus extra om te bestrijken)
• 1 tl zout
• 2 el sesamzaad

Bereiding:

1. Meng meel en zout in een kom. Voeg water en olijfolie toe en kneed tot een soepel deeg (ongeveer 8–10 minuten).
2. Dek af en laat 30 minuten rusten.
3. Verdeel het deeg in 6 stukjes en rol er platte broodjes van (ongeveer 0,5–1 cm dik).
4. Bestrijk elk broodje dun met olijfolie en bestrooi met sesamzaad.
5. Bak in een droge hete pan of op een (pizza-) steen in een oven van 220 °C, ca. 6–8 minuten, tot ze goudbruin zijn.

Dit soort broodjes werden vaak onderweg gegeten of bij stoofgerechten gedoopt. De sesam en olijfolie maken ze rijker en luxer, een invloed die sterk uit de Romeinse keuken komt maar in koninkrijk Judea ook geliefd was.

---

Wilde kruiden en groenten

Deiset Sirpadot (דֵּיֶסֶת סִרְפָּדוֹת – Brandnetelstoof) ⁴

Ingrediënten (2–3 personen):

• 200 g jonge brandneteltoppen (gespoeld en kort geblancheerd)
• 2 el olijfolie
• 1 ui, fijngesneden
• 2 tenen knoflook, geplet of fijngehakt
• zout en peper naar smaak

Bereiding:

1. Blancheer de brandnetels kort (1 minuut in kokend water) en spoel af met koud water. Hak grof.
2. Fruit de ui en knoflook in olijfolie tot ze zacht en goudbruin zijn.
3. Voeg de brandnetels toe en stoof op laag vuur 10 minuten mee.
4. Breng op smaak met zout en peper.

Een eenvoudig, voedzaam gerecht dat heel goed past in de landelijke Joodse keuken van die tijd.

Nezid Adashim ba-Asavim (נְזִיד עֲדָשִׁים בַּעֲשָׂבִים – Linzen met wilde kruiden) ⁵

Ingrediënten (4 personen):

• 250 g linzen (groen of bruin)
• 750 ml water
• 1 tl korianderzaad (gemalen)
• 1 tl komijnzaad (gemalen)
• ½ tl zout
• 1 handvol verse kruiden (bijv. dille, munt of korianderblad)
• optioneel: 2 el granaatappelpitjes voor een frisse toets

Bereiding:

1. Spoel de linzen en kook ze zacht in het water (ca. 25–30 minuten).
2. Voeg gemalen koriander en komijn toe. Laat nog 5 minuten pruttelen.
3. Roer verse kruiden erdoor en strooi er eventueel granaatappelpitjes over.

Dit gerecht is nauw verwant aan de beroemde “linzensoep van Ezau”, maar verrijkt met Romeinse kruideninvloeden.

Zetim v’Yeraqot Kevushim (זֵיתִים וִירָקוֹת כְּבוּשִׁים – Olijven en ingelegde groenten) ⁶

Ingrediënten (voor een pot):

• 250 g groene of zwarte olijven
• 200 g gemengde groenten (bijv. wortel, bloemkoolroosjes, komkommer)
• 500 ml water
• 3 el zout
• 100 ml azijn (wijnazijn of appelazijn)
• 2 tenen knoflook
• 1 tl gedroogde oregano of tijm

Bereiding:

1. Kook het water en los er het zout in op. Laat afkoelen en meng met azijn.
2. Doe olijven en groenten in een schone pot. Voeg knoflook en kruiden toe.
3. Giet de pekel erover tot alles onderstaat.
4. Laat minimaal 5 dagen trekken op een koele plaats.

Deze manier van inmaken was zowel in de Romeinse keuken als in koninkrijk Judea gebruikelijk. Het zorgde ervoor dat groenten maandenlang houdbaar bleven.

---

Peulvruchten en eenvoudige eiwitten

Nezid Adashim (נְזִיד עֲדָשִׁים – Linzenstoofpot – Ezau ’s soep) ⁷

Ingrediënten (4 personen):

• 250 g linzen (bruin of rood)
• 1 ui, fijngesneden
• 2 tenen knoflook, fijngehakt
• 2 el olijfolie
• 750 ml water of groentebouillon
• 1 tl komijn
• 1 tl korianderzaad (gemalen)
• zout en peper naar smaak

Bereiding:

1. Fruit ui en knoflook in olijfolie tot ze zacht en goudbruin zijn.
2. Voeg linzen toe, schep kort om en giet er water/bouillon bij.
3. Breng aan de kook en laat 25–30 minuten sudderen, tot de linzen zacht zijn.
4. Breng op smaak met komijn, koriander, zout en peper.

De term nezid adashim komt letterlijk uit Genesis 25:29, “Ezau’s linzengerecht”.

Ma’adan Ḥimtzin (מַעֲדַן חִמְצִים – Kikkererwtenpuree – vroege humus) ⁸

Ingrediënten (voor 4 personen):

• 250 g gedroogde kikkererwten (of 400 g uit blik, afgespoeld)
• 2 el tahina (sesampasta)
• 2 el olijfolie
• 2 tenen knoflook
• sap van ½ citroen (of een scheut wijnazijn – historisch realistischer)
• zout naar smaak

Bereiding:

1. Laat kikkererwten een nacht weken en kook ze zacht in ca. 1 uur (of gebruik uit blik).
2. Pureer de kikkererwten samen met tahina, olijfolie, knoflook en citroensap/azijn.
3. Breng op smaak met zout en eventueel extra olijfolie bovenop.

Ma’adan Ḥimtzin betekent “delicatesse van kikkererwten”. Het is een vroege vorm van humus die in koninkrijk Judea én in de Romeins-oosterse wereld bekend was.

Fruit en zoetigheden

Ugoth Te’enim v’Tmarim (עֻגוֹת תְּאֵנִים וְתְמָרִים – Dadel-Vijgenkoek) ⁹

Ingrediënten (voor ca. 10 plakjes):

• 200 g gedroogde vijgen
• 200 g dadels (ontpit)
• 100 g walnoten of amandelen
• 1 el honing
• snufje kaneel (optioneel, Romeinse invloed)

Bereiding:

1. Hak vijgen, dadels en noten fijn (of maal in keukenmachine).
2. Meng met honing en vorm er een stevige rol of koek van.
3. Laat een paar uur opstijven in de koelkast en snijd in plakjes.

In koninkrijk Judea werden vijgen en dadels vaak gedroogd en samengeperst tot voedzame “koeken”, makkelijk mee te nemen onderweg.

---

Ka’akhei Devash (כַּעֲכֵי דְבַשׁ – Honingkoekjes) ¹⁰

Ingrediënten (voor 8 kleine broodjes):

• 200 g tarwebloem
• 100 ml water
• 1 el olijfolie
• snuf zout
• 3 el honing

Bereiding:

1. Maak van bloem, water, olie en zout een soepel deeg. Verdeel in kleine platte broodjes.
2. Bak in een droge pan of oven (220 °C, ca. 8 minuten).
3. Besprenkel de warme broodjes rijkelijk met honing.

Platbrood met honing was een geliefde lekkernij, eenvoudig maar feestelijk.

---

Salat Rimonim (סָלַט רִמּוֹנִים – Granaatappelsalade) ¹¹

Ingrediënten (voor 2–3 personen):

• 1 granaatappel, pitjes losgemaakt
• 6–8 gedroogde vijgen, in stukjes
• 1 trosje druiven, gehalveerd
• 1 el wijnazijn
• 2 el olijfolie
• snuf zout

Bereiding:

1. Meng granaatappelpitjes, vijgen en druiven in een schaal.
2. Klop van olijfolie, wijnazijn en zout een dressing en giet erover.
3. Serveer vers, als lichte en feestelijke salade.

Granaatappelgold stond symbool voor vruchtbaarheid en rijkdom, en werd veel gebruikt in zowel Joodse als Romeinse keukens.

1. Leviticus/Vayikra 2:5 noemt lechem machavat, brood uit de pan. ↩︎
2. Bereshit 18:6 en Rut 2:14 verwijzen naar eenvoudige graangerechten als dagelijks voedsel; gerst, se’orim, was hét volksgraan van het koninkrijk Judea. Voor Romeinse parallel: puls hordeacea (gerstepap), beschreven bij Cato, De Agri Cultura §85 ↩︎
3. Vayikra 2:5 noemt lechem machavat, brood uit de pan, als een offergerecht; het gebruik van olijfolie bij brood komt veelvuldig voor in de Mi’Qra. Zie ook Mishnah, Menachot 5:1, over verschillende vormen van meel- en broodoffers. ↩︎
4. Mishnah, Kilayim 1:3; Peah 8:1 bespreekt eetbare “עִירָקוֹת” (iraqot, veldgroenten) die door arme mensen werden verzameld en gegeten. Archeobotanisch onderzoek in koninkrijk Judea en Galilea Ehud Weiss & Ze’ev Weiss, publicaties via Israel Antiquities Authority Reports, bevestigt het gebruik van wilde bladgroenten, waaronder brandnetelachtige planten, in de Romeins-Herodiaanse periode.ruiden en planten, mogelijk ook brandnetelachtige soorten – gebruikt werden in stoofgerechten. Vgl. Oded Borowski, Daily Life in Biblical Times (20’03), p. 98–100. ↩︎
5. Genesis/Bereshiet 25:34 noemt linzen als volksvoedsel, nezid adashim, het gebruik van specerijen zoals koriander en komijn is bevestigd in de Mishnah (Kilayim 1:1) en in Romeinse agrarische handboeken (Cato, De Agri Cultura §157). ↩︎
6. Cato, De Agri Cultura §85–86 en Columella, De Re Rustica, beschrijven het inmaken van groenten en olijven in pekel/azijn. ↩︎
7. Genesis/Bereshiet 25:29–34 Ezau verkoopt zijn eerstgeboorterecht voor nezid adashim, linzengerecht. ↩︎
8. Archeologische vondsten in het koninkrijk Judea en omliggende regio’s tonen gebruik van kikkererwten, sesam en olie; Oded Borowski, Daily Life in Biblical Times (20’03). ↩︎
9. b’Shmuel Alef 25:18 en b’Divrei Hayamim Alef 12:40 vijgen- en rozijnkoeken als voedselvoorraad. ↩︎
10. Exodus/Shemot 16:31 verwijst naar manna “zoet als honing”; honing als luxe zoetstof is ook vaak genoemd in de Mi’Qra en Romeinse teksten. ↩︎
11. Plinius, Naturalis Historia XV.19 beschrijft granaatappels, vijgen en druiven als geliefde vruchten in koninkrijk Judea en het Romeinse oosten. ↩︎

Deze website baseert zich op erkende halachische bronnen, waaronder Ask Noah International en The Divine Code van Rav Moshe Weiner שליט״א en onder begeleiding van rabbi Moshe Perets van de Noahide Academy of Israel

Alle inhoud is bedoeld om Noachieten te helpen de Zeven Geboden van God te begrijpen en toe te passen volgens de Joodse traditie.